Tu Hwnt i'r Fantolen Amgylcheddol: Pam Mae Angen Gwyddoniaeth Gwydnwch Newydd yng Nghymru

I unrhyw un sy'n poeni am dirwedd Cymru, roedd adroddiad SoNNAR 2025 gan Gyfoeth Naturiol Cymru yn ddarlleniad llym. Roedd yn ddyfarniad damniol o ba mor bell rydym wedi gadael i'n systemau naturiol ddirywio—gellir dadlau ei fod yn waeth na bron unrhyw le arall yn Ewrop. Rydym yn sefyll ar groesffordd lythrennol. Mae'n rhaid i ni naill ai flaenoriaethu ein hamgylchedd ar hyn o bryd, neu eistedd yn ôl ac aros i'r biliau gyrraedd.

A bydd y biliau hynny'n enfawr. Mae CNC yn amcangyfrif bod tua 1 o bob 7 eiddo yng Nghymru (tua 275,000 o gartrefi a busnesau) mewn perygl o ddioddef llifogydd. Nid problem i Gymru yn unig yw hon chwaith. Yn fyd-eang, mae cymaint o'n trefi a'n dinasoedd wedi'u hadeiladu ar lannau afonydd ac aberoedd. Rydym yn gosod poblogaethau enfawr yn uniongyrchol yn y parth perygl, ac mae'r ffin honno'n symud. Wrth i'r hinsawdd gynhesu, mae'r data'n dangos cynnydd clir yn amlder a dwyster stormydd sy'n dod â glaw trwm mewndirol a gwyntoedd cryfion yr un pryd.

Pan fyddwch chi'n cael llifoedd eithriadol mewn afonydd yn cyfarfod ag ymchwyddiadau storm arfordirol a llanw uchel mewn aber, rydych chi'n cael llifogydd cyfansawdd (compound flooding). Mae'n gyfuniad eithriadol o ddinistriol.

Ond mae ein dull o fynd i'r afael â hyn yn sylfaenol ddiffygiol oherwydd sut rydym yn gweld y byd naturiol mewn gwirionedd. Rydym yn dueddol o weld byd natur fel baich rheoleiddiol. Neu'n waeth, fel mantolen elw a cholled amgylcheddol yn seiliedig ar gynnyrch pren neu storio carbon. Mae'r pethau sy'n anoddach rhoi pris arnynt—fel mecaneg flêr, ddeinamig lliniaru llifogydd—yn cael eu tanbrisio. Neu eu hanwybyddu'n llwyr. Nid oes unman lle mae'r gor-symleiddio yma yn fwy peryglus nag yn y ffordd rydym yn ymdrin ag Atebion Seiliedig ar Natur (Nature-based Solutions neu NbS) ar hyn o bryd.

Mae llawer o gyllid yn cael ei sianelu ar hyn o bryd at gynlluniau NbS sydd, yn y bôn, yn trin byd natur fel concrit gwyrdd. Y rhesymeg amlwg yw, os ydym dim ond yn rhoi darn o forfa heli o flaen morglawdd, mae'r gwaith wedi'i wneud. Amddiffyniad lleol wedi'i sicrhau. Gan fyw yn union wrth Aber Llwchwr yng Ngorseinon, gallaf ddweud wrthych o brofiad personol: nid yw'r ffordd y mae dŵr yn rhyngweithio ag ecoleg byth mor syml â hynny.

Mae llawer o'r ymchwil hanesyddol yn canolbwyntio ar sut mae corsydd arfordirol yn gwanhau tonnau byrion, llym sy'n rholio i mewn o'r môr (gan adeiladu ar waith sylfaenol gan Möller ac eraill). Ond yng Nghymru, y corsydd blaen hyn yw'r eithriad yn hytrach na'r rheol. Ein prif achosion llifogydd yw'r digwyddiadau cyfansawdd hynny sy'n gwthio i mewn i aberoedd sydd wedi'u llochesu rhag tonnau. Nid ton yw ymchwydd storm neu lifogydd enfawr mewn afon; mae'n gyfaint enfawr o ddŵr sy'n parhau am amser hir. Nid yw stribed tenau o forfa blaen yn mynd i'w atal.

Mae creu mwy o arwynebedd gwlyptir yn amlwg yn fuddiol, ond mae'n cyflwyno pwysau ffisegol eithriadol gymhleth y mae ein modelau peirianneg presennol yn aml yn eu hanwybyddu'n llwyr. Am flynyddoedd, mae modelau hydroddeinamig (fel astudiaethau clasurol Nepf) wedi trin llystyfiant fel silindrau anhyblyg. Ond mae llystyfiant morfa go iawn yn hyblyg ac yn sensitif iawn i gyflymder dŵr (fel y mae Van Veelen ac eraill wedi dangos). Yn ystod llifogydd enfawr mewn afon, mae cyfeintiau llif uchel yn fflatio'r planhigion yn ffisegol, gan eu gwthio i lawr yn erbyn gwely'r afon. Yn ddibynnol ar y rhywogaeth, gall y fflatio hwn leihau'n sylweddol y gwrthiant (drag) y maent yn ei ddarparu, neu newid sut mae'r gwrthiant hwnnw'n osgiliadu.

Os ydych chi eisiau arafu'r cyfeintiau yma o ddŵr mewn gwirionedd, ni allwch ddibynnu ar lain leol o forfa. Fel y dangoswyd gennym yn ein papur yn Environmental Research Letters yn 2021, rydych angen gwrthiant cronnus (cumulative drag). Rhaid i chi ddeall y rhyngweithio rhwng mathau penodol o lystyfiant, ehangder ehangach y gwlyptir, a throellogrwyd (sinuosity)—y 'sigledigrwyd'—y sianel ei hun. Gwybod yn union ble fydd llystyfiant strwythurol yn fwyaf effeithiol, a thebygol o oroesi morffoleg sy'n newid, yw'r unig ffordd y bydd NbS yn llwyddiannus o dan newid hinsawdd (Smolders et al., 2015).

Ac mae hyn oll yn dibynnu ar yr ecoleg yn parhau'n iach. Beth sy'n digwydd pan fydd y systemau hyn yn wynebu methiannau ecolegol rhaeadrol? Mae colli bioamrywiaeth yn cyflymu, gan ddod â thebygolrwydd lledaeniad Rhywogaethau Estron Goresgynnol (INNS) yn ei sgil. Os yw planhigion glan afon brodorol yn marw ac yn cael eu disodli gan rywogaethau goresgynnol, sut mae hynny'n newid y gwrthiant strwythurol a'r ddalfa gwaddod rydym yn dibynnu arnynt i atal y llifogydd? Rydym yn amau'n gryf bod cymunedau a newidiwyd yn llai addas ar gyfer lliniaru llifogydd. Y gwir rwystredig yw bod ein dealltwriaeth o'r adborth ecolegol-amgylcheddol rhyng-gysylltiedig hwn yn brin iawn.

Cau'r bwlch hwn yn union yw'r rheswm pam y sefydlais Spectral Ecology. Mae dirfawr angen dosbarth newydd o offer arnom sy'n symud y tu hwnt i analogau anhyblyg a metrigau ynysig. Mae angen modelu o'r genhedlaeth nesaf arnom sy'n defnyddio cyplysu ecolegol, hydroddeinamig a gwaddodolegol dwfn. Dyma'r unig ffordd i ddeall sut mae'r dibyniaethau aflinol hyn yn effeithio ar iechyd ecolegol a lliniaru llifogydd, fel y gallwn o'r diwedd ddechrau rhagweld effeithiau ffactorau straen hinsawdd lluosog a chydamserol.

Ni allwn adeiladu'r offer hyn mewn seilo, fodd bynnag. Mae datblygu seilwaith naturiol sy'n gweithio'n wirioneddol yn gofyn am gydweithrediad dwfn ar draws gwahanol ddisgyblaethau. Rydym yn ceisio adeiladu rhwydwaith o ymarferwyr, llunwyr polisi, rheoleiddwyr, a gwyddonwyr maes i yrru hyn ymlaen. Mae angen diwylliant a rennir arnom sy'n fodlon gofyn y cwestiynau anodd am gysylltedd byd natur—cwestiynau sydd fel arfer yn cael eu hanwybyddu oherwydd elw ar fuddsoddiad (ROI) tymor byr gwael, neu ddim ond diffyg dychymyg.

Mae dyfodol fy merch wedi'i glymu i'r penderfyniadau rydym yn eu gwneud ar hyn o bryd, mewn ffyrdd sy'n gwneud i mi deimlo'n wirioneddol anghyfforddus i feddwl amdanynt. Os na fyddwn yn dechrau peiriannu seilwaith naturiol sy'n parchu gwir gymhlethdod ein hamgylchedd, byddwn cyn bo hir yn wynebu sefyllfa na allwn ei rheoli o gwbl. Rwy'n gobeithio'n fawr bod llywodraeth newydd Cymru yn cydnabod hyn ac yn gwthio am ddiwygiad go iawn. Ond ni waeth beth yw'r wleidyddiaeth, mae'n rhaid i'r rhai ohonom sy'n gweithio yn y sector arwain y ffordd. Efallai y bydd yn dechrau fel newid yn y ffordd rydym yn modelu un aber, ond bydd yn golygu popeth i'r dyfodol.

Spectral Ecology Limited - Registered in England and Wales: 16386647 VAT Number: 496380548 Email: tom.fairchild@spectralecology.com © Spectral Ecology limited (2026)